Dự thảo nghị định về Quỹ học bổng Quốc gia nhấn mạnh cơ chế phối hợp, minh bạch và tránh trùng lặp chính sách, hướng tới lộ trình dài hạn cho người học.
Quỹ học bổng Quốc gia được kỳ vọng sẽ giúp “gom” nguồn lực đang phân tán thành một cơ chế hỗ trợ có hệ thống, đi từ phát hiện đến bồi dưỡng nhân tài.
Theo thông tin được nêu, Quỹ học bổng Quốc gia trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo theo quy định của Luật Giáo dục. Việc xây dựng và ban hành nghị định về Quỹ được cho là xuất phát từ nhu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách học bổng và cụ thể hóa các định hướng phát triển giáo dục, đào tạo.
Hiện nay, hệ thống học bổng được mô tả còn phân tán, nhiều chương trình mang tính ngắn hạn và chưa tạo được “đường đi” liên tục cho người học có tiềm năng.. Đồng thời, cũng chưa có một đầu mối cấp quốc gia đủ cơ sở pháp lý và tổ chức để điều phối, huy động, cũng như sử dụng hiệu quả các nguồn lực học bổng từ ngân sách nhà nước lẫn từ xã hội.
Trong bối cảnh đó, dự thảo nghị định hướng tới việc thiết lập Quỹ như một công cụ chính sách cấp quốc gia, nhằm tạo bước đột phá trong phát hiện và bồi dưỡng nhân tài. Một cơ chế được đặt ra là hỗ trợ theo lộ trình dài hạn, liên thông từ bậc phổ thông đến sau đại học.
Tại dự thảo, Quỹ được nêu là hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản riêng. Các nguồn tài chính sẽ được quản lý, hạch toán và theo dõi riêng theo từng loại nguồn, với yêu cầu công khai, minh bạch.
Một điểm đáng chú ý khác là nguyên tắc “không trùng lặp”, nhằm tránh cấp trùng cùng nội dung chi và cùng thời gian hỗ trợ với các học bổng từ ngân sách nhà nước. Cùng với đó, Quỹ gắn với cơ chế giám sát, hậu kiểm, trách nhiệm giải trình, đồng thời hướng tới quản trị dữ liệu và chuyển đổi số.
Việc huy động nguồn lực cũng được thể hiện theo hướng đa dạng. Ngân sách nhà nước được xác định đóng vai trò hỗ trợ khởi tạo theo dự toán được giao, trong khi Quỹ có thể huy động tài trợ, đồng tài trợ, ủy thác, hoặc đóng góp tự nguyện từ tổ chức và cá nhân trong, ngoài nước theo quy định.
Về danh mục chương trình, dự thảo nêu Quỹ tổ chức 5 nhóm học bổng, gồm: học bổng tài năng; học bổng đi học tại nước ngoài; học bổng theo điều ước và thỏa thuận quốc tế; học bổng thu hút người nước ngoài học tại Việt Nam; và học bổng tạo cơ hội phát triển cho người học thuộc các nhóm ưu tiên.. Việc xét chọn dựa trên khung tiêu chí và thang điểm
do Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định cho từng chương trình, tiểu chương trình, bảo đảm khách quan, minh bạch, có cơ chế so sánh, xếp hạng và phòng ngừa xung đột lợi ích.
Với nhóm người học không thuộc diện ưu tiên, tiêu chuẩn xét chọn được mô tả là cao hơn và cạnh tranh hơn, đòi hỏi năng lực, thành tích và tiềm năng phát triển nổi trội. Điều này cho thấy mục tiêu chọn đúng người, đúng năng lực, thay vì chỉ ưu tiên theo nhóm.
Trước câu hỏi “nếu có nhiều chương trình học bổng thì liệu có bị phân tán thêm không”, cách thiết kế nguyên tắc tránh trùng lặp và cơ chế điều phối từ một đầu mối quốc gia được xem là điểm then chốt để nguồn lực đi đúng chỗ.
Ở giai đoạn tiếp theo, việc hoàn thiện quy chế tổ chức, quản lý và sử dụng Quỹ học bổng Quốc gia sẽ được kỳ vọng tạo nền cho một cơ chế vận hành rõ ràng hơn, đủ điều kiện để minh bạch và nâng hiệu quả phân bổ.
Việc định hình một “hệ thống học bổng theo lộ trình” cũng quan trọng không chỉ với người học, mà còn với cách xã hội nhìn vào mục tiêu đầu tư cho giáo dục: dùng đúng nguồn lực để tạo tác động dài hạn.