Artiesten en academici moeten ook de vrijheid behouden om zich níét in politieke kwesties te mengen

Cultuursocioloog Walter Weyns waarschuwt dat boycots en politieke druk artistieke en academische vrijheid kunnen uithollen.

Van het Brusselse kunstencentrum Bozar, over het Eurovisiesongfestival, tot de Biënnale van Venetië: binnen de culturele wereld klinkt de roep om een boycot van Israëlische artiesten luider dan ooit.. Die roep is legitiem, vindt cultuursocioloog Walter Weyns, maar ook niet ongevaarlijk.. De raad van bestuur van het Brusselse kunstencentrum Bozar moet op zoek naar drie nieuwe leden.. Aanleiding is de onvrede over de komst van de Israëlische dirigent Lahav Shani, onder meer chef-dirigent bij het

Israëlisch Filharmonisch Orkest.. De argumenten van de drie ontslagnemende bestuursleden klinken bekend in de oren.. Vorig jaar werd om dezelfde redenen een concert onder leiding van Shani al eens van de affiche gehaald van het Festival van Vlaanderen in Gent, onder meer omdat Shani weigerde de oorlogsmisdaden van Israël te veroordelen.. De commotie komt er een week nadat op de Biënnale van Venetië paviljoenen werden gesloten om tegen de Israëlische deelname te protesteren.. Dezelfde onvrede

vertaalde zich in het lichtere genre, met in totaal vijf boycots van het Eurovisiesongfestival en, in eigen land, protestmanifestaties.. ‘Een boycot is een logische beslissing als de misdaden van Israël het zoeklicht zijn waarmee je naar de wereld kijkt’, zegt Walter Weyns, emeritus professor cultuursociologie (Universiteit Antwerpen).. ‘Het idee erachter is dat we er alles aan moeten doen om Israël in het gelid te krijgen van de weldenkende naties, die zich scharen achter de mensenrechten

en het internationaal recht.. Die houding is legitiem, maar ze wordt ook problematisch als je elke artistieke uiting of bij uitbreiding elk academisch onderzoek met dat zoeklicht gaat bekijken.. ‘Dat is duidelijk het geval bij dirigent Lahav Shani.. Omdat hij zich niet ondubbelzinnig over de kwestie heeft uitgesproken, staat hij aan de foute kant.. Hij wordt met andere woorden gedwongen tot een stellingname.. Dat staat natuurlijk haaks op iets dat wezenlijk is voor een artiest,

namelijk de artistieke vrijheid.. Daarom ben ik geneigd te zeggen: let daarmee op.. Dat is geen verwijt aan de bestuursleden die ontslag hebben genomen.. Ze zullen die beslissing ongetwijfeld in eer en geweten hebben genomen.. Daar is niks mis mee.. Maar hier kan ook een soort bandwagoneffect spelen, waardoor mensen zich verplicht gaan voelen om mee te stappen in de morele overwegingen van anderen en zelf niet meer willen of durven te denken.. Het gevaar

bestaat dat ze zich als het ware opgejaagd voelen door de weldenkende intelligentsia, en niet langer in alle vrijheid kunnen oordelen over belangwekkende zaken.. In september vorig jaar besliste het Gent Festival Van Vlaanderen om een concert met Lahav Shani als dirigent te schrappen.. Die beslissing kwam er net nadat cultuurminister Caroline Gennez (Vooruit) tot een culturele boycot had opgeroepen.. Heeft de minister het Festival van Vlaanderen opgejaagd?. De minister heeft, al lang voor ze

in die positie zat, haar standpunt over Israël te kennen gegeven.. Ze is daar duidelijk mee begaan, dus ik kan begrijpen dat ze als minister alles doet wat in haar macht ligt om het tij te keren.. Toch vond ik die oproep problematisch.. Je zou verwachten of hopen dat ministers hun invloed niet aanwenden om creatieve mensen of instellingen tot een standpunt te dwingen.. Artiesten, culturele instellingen maar ook academici moeten zo veel mogelijk vrij

kunnen zijn.. Dat betekent ook dat ze de vrijheid moeten behouden om zich níét te mengen in politieke discussies.. Wordt zwijgen op een bepaald moment geen vorm van medeplichtigheid?. Dit vraagstuk doet heel erg denken aan een vraagstuk dat Thomas Mann behandelde in zijn Betrachtungen eines Unpolitischen (Beschouwingen van een onpolitiek mens, verschenen in 1918, nvdr).. Mann verdedigt hier het standpunt dat de politiek niet elk domein van het leven mag overschaduwen.. Ik ben geneigd

hem daarin te volgen.. Als je bijvoorbeeld kunst of het academisch onderzoek te sterk politiseert, dreig je een politiek gestroomlijnde kunst of wetenschap te krijgen.. Daar moeten we toch beducht voor zijn.. Dit gezegd zijnde: Mann heeft zijn standpunt later, na de machtsovername door de nazi’s, wel bijgesteld.. Omdat je, zo vond Mann, tegenover Hitler niet anders kon dan je stem te verheffen.. Dat argument kun je hier natuurlijk ook inroepen.. Vanuit mijn sofa is

het ook een voorrecht om te kunnen zeggen: ‘Ik zwijg, en meet mij het recht toe om hier rustig over na te denken.’ Dat is een goed argument, en toch vind ik de artistieke en academische vrijheid in dit geval nog een sterker argument.. Je moet elk geval apart kunnen blijven bekijken, en bijvoorbeeld ook de vraag blijven stellen of er nu werkelijk één Palestijn beter wordt van een boycot.. Toevallig heb ik me net

een tijdje beziggehouden met het werk van Eva Illouz, een Frans-Israëlische sociologe die vorig jaar een uitnodiging had gekregen om in Rotterdam te komen spreken.. Die uitnodiging is vervolgens ingetrokken door de universiteit van Rotterdam vanwege haar verbondenheid aan de universiteit van Jeruzalem.. Terwijl de Israëlische overheid haar net een prestigieuze prijs had ontnomen vanwege kritiek op de Israëlische oorlogsmisdaden.. Maar dat was voor de universiteit van Rotterdam blijkbaar niet genoeg.. Alles wat Israëlisch is,

moest worden afgewezen.. De slotsom is dat je vooral de kritische stem in Israël treft, en die op den duur niet meer te horen krijgt.. Los van de vraag naar het nut, valt op dat de boycots tegen Israël in ons land voor veel meer ophef zorgen dan boycots tegen Rusland.. Al sinds 2022 mag Rusland niet meer deelnemen aan het Songfestival.. Nauwelijks iemand stelt die boycot ter discussie.. Diezelfde ‘dubbele standaard’ zag moslimtheoloog en

auteur Khalid Benhaddou bij de annulering van het concert van Lahav Shani in Gent.. ‘Toen de Russische dirigent Valery Gergiev – de voorganger van Lahav Shani – zijn positie verloor omdat hij weigerde afstand te nemen van Poetin en de invasie in Oekraïne, was er nauwelijks verontwaardiging.’ Dat is waar.. Mijn argumenten om voorzichtig te zijn met boycots gelden dus ook voor Russische artiesten.. Al is er wel een zeker verschil.. Rusland was en is

duidelijk de agressor.. Het is bijna onmogelijk om dat vandaag nog te zeggen, maar de reactie van Israël was, hoe disproportioneel ze ook is geworden, een zelfverdedigingsactie.. Maar goed, sommigen zullen zeggen dat de Russische inval dat ook was, en wat dat betreft heeft Benhaddou gelijk: de Russische boycot is nauwelijks ter discussie gesteld.. Terwijl het zeker een debat waard is.. Met een culturele boycot tegen Rusland tref je ook de artistieke vrijheid van de

Russische kunstenaar, en reduceer je onvermijdelijk de cultuur tot ideologische en politieke standpunten.. Een kunstenaar die zich niet wenst uit te spreken, is dan per definitie verdacht of fout.. Dat is niet gezond.. Natuurlijk is het – dat is de noodlottige dynamiek van een oorlog – ook een statement als je zwijgt.. Het staat iedereen vrij om dat zwijgen te veroordelen en, zoals de bestuursleden van Bozar, daar conclusies uit te trekken.. Dat is respectabel..

Maar misschien is blijven zitten dat ook.. Iedereen moet daar in eer en geweten zelf over beslissen.. Ik zou er vooral voor pleiten om elkaars keuze daarin te respecteren, en niet te snel op de troon van de morele keizer te klimmen.

Bozar, Lahav Shani, culturele boycot, artistieke vrijheid, academische vrijheid, Walter Weyns