Туркий давлатлар ташкилоти: манфаатлар клубими ё геосиёсий ўзгаришларга олиб борадиган альянсми?
Туркистондаги ТДТ саммити сунъий интеллект ва рақамли ривожланишни кун тартибига қўйди. Лекин ташкилотнинг геосиёсий йўналиши ва ҳарбий ҳамкорлик масалалари қизғин баҳс уйғотяпти.
15 май куни Туркистон шаҳрида Туркий давлатлар ташкилотига аъзо беш давлат — Қозоғистон, Қирғизистон, Ўзбекистон, Озарбайжон ва Туркия етакчилари йиғилмоқда.. Саммитда кузатувчи давлатлар раҳбарлари ҳам қатнашади.. Норасмий саммит кун тартиби технократик руҳда янграйди: “Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш”.. Навбатдаги учрашув ТДТ геосиёсий беқарорлик даврида кимга айланишни исташи ва ўз амбициялари учун масъулият олишга тайёрми, деган саволларни кўтармоқда.. Маданиятдан геосиёсатга Ташкилот расман 2009 йил 3 октябрда тузилган.. Ўшанда у Туркий тилли давлатлар ҳамкорлик кенгаши ёки Туркий кенгаш деб аталган.. Ғоя постсовет давлатлари иштирокида тузилган кўплаб бирлашмаларникига ўхшаш эди: дўстлашиш, маданий алоқаларни ривожлантириш, тил ва анъаналарни қўллаб-қувватлаш.. Ҳеч қандай геосиёсат йўқ эди.. Аммо 2021 йилда Истанбул шаҳридаги саммитда бирлашма Туркий давлатлар ташкилоти — ТДТ деб қайта номланди.. Бу шунчаки ном ўзгариши эмас эди: гап сиёсий амбицияларга эга халқаро тузилма ҳақида кета бошлади.. Бугун ТДТга тўлиқ ҳуқуқли аъзо сифатида беш давлат киради: Қозоғистон, Қирғизистон, Ўзбекистон, Озарбайжон ва Туркия.. Туркманистон ҳамда Венгрия кузатувчи сифатида иштирок этади.. 2022 йилда эса Шимолий Кипр Турк Республикаси кузатувчи мақомини олди, уни фақат Анқара тан олади, халқаро ҳамжамият эса тан олмайди.2025 йилда аъзо ва кузатувчи давлатларнинг умумий ЯИМи 2,1 триллион доллардан ошди, умумий аҳоли сони эса 180 миллион кишига яқинлашмоқда.. Бошқа масала — бу статистика қай даражада ҳақиқий сиёсий натижаларга айланмоқда.. “Туркий дунё” Россиянинг Украинага қарши уруши савдо йўллари ва энергетик занжирларни қайта шакллантирди.. Россияга қарши жорий қилинган санкциялар Марказий Осиёни янги логистика имкониятларини излашга ундади.. Пандемиядан кейин глобал таъминот занжирлари тўлиқ тикланмади.. АҚШ ва Хитой ўртасидаги савдо урушлари эса беқарорлик манзарасини янада тўлдирмоқда.. Худди шу ерда ТДТ янги мазмун билан кутилмаган стратегик имкониятга эга бўлди.. Ташкилот фаол равишда Ўрта коридорни илгари сурмоқда — бу Хитойни Европа билан Каспий денгизи ва Кавказ орқали боғлайдиган, Россияни четлаб ўтадиган транспорт-савдо йўналишидир.. Хитой бу йўлдан тўғридан-тўғри манфаат кўради, ЕИ ва АҚШ ҳам унга амалий қизиқиш билдирмоқда: у Евроосиё йўналишларини диверсификация қилиш стратегиясига мос келади.. Марказий Осиёдаги ТДТ аъзолари учун бу шунчаки логистика эмас — бу ҳали совет даврида қурилган транзит инфратузилмасига қарамликни камайтириш воситасидир.. 2024 йилдаги Бишкек саммитида ТДТнинг асосий вазифаси транспорт-логистика алоқаларини, айниқса Транскаспий коридорини мустаҳкамлаш деб аталган.. “Ўрта коридорнинг етарлича ривожланмаганининг асосий сабабларидан бири — кўплаб олдиндан айтиб бўлмайдиган омиллардир.. Илгари Қозоғистон Каспий денгизи орқали юк ташиш учун етарли ўтказувчанлик қобилиятига эга эмас эди.. Ҳозир президент Қосим-Жомарт Тўқаев қувур қуришни таклиф қилмоқда: биз нафақат қозоқ нефти ва газини, балки бутун Марказий Осиё газини ҳам ташишимиз мумкин, бу эса минтақадаги барча давлатлар манфаатларига мос келади.. Савол — буни қандай амалга ошириш мумкин?. Каспий денгизининг экологик муаммолари, янги нефть-газ конларининг очилиши, шунингдек Россиянинг бундай лойиҳаларни қўллаб-қувватламаётганини ҳисобга олиш зарур.. Бундан ташқари, Эрондаги ҳарбий вазиятни ҳам унутмаслик керак.. Яъни минтақа ҳам шимолдан, ҳам жанубдан босим остида.. Бундай геосиёсий вазият Транскаспий қувури каби йирик ва узоқ муддатли инфратузилма лойиҳалари учун ноқулай бўлиши мумкин”, — дейди Асель Тутумлу, Near East University доценти.. Илҳом Алиев ТДТнинг асосий ўйинчиларидан бири бўлган Анқара “туркий дунё асри” ҳақида очиқ гапирмоқда.. Алиев 2025 йил октябрдаги Габала саммитида буни янада қаттиқроқ шаклда ифода этди ва туркий дунё ҳозирги давлатлар чегаралари билан чекланмаслигини айтди — амалда Россия ва Хитойдаги миллионлаб туркий тилли халқларга мурожаат қилди.. Постсовет идентичлигига эмас, балки туркий этномаданий яқинликка асосланган параллел интеграция архитектурасини шакллантиришга Россияда эҳтиёткорлик билан қаралмоқда.. Россия ТИВининг истеъфодаги катта маслаҳатчиси Александр Ананьев Габала учрашувидан кейинги мақоласида туркча тарихий қарашларни қабул қилиш РФда яшовчи татар, бошқирд, чуваш ва ёқут каби туркий халқлар менталитетини ўзгартириши мумкинлигини ёзади.. “Пантуркизм ҳаракати ривожланишининг Россия учун хавфи шундаки, унда кўплаб туркий халқлар яшайди”, — дея таъкидлайди Ананьев.. У, шунингдек, Россия эксперт муҳитида кенг тарқалган — ТДТ АҚШ ва Брюссель манфаатларига хизмат қилади, демак Россия манфаатларига зид — деган наративга ҳам мурожаат қилади.. “ТДТ фаолиятининг кенгайиши ва фаоллашиши геоиқтисодий ва геосиёсий силжишларга олиб келмоқда, уларнинг деярли асосий ҳаракатлантирувчи кучи Ғарбдир”, — дея қўшимча қилади у.. Ўтказилмаган машқлар 2025 йилдаги Габала саммитида, мавзуси “Минтақавий тинчлик ва хавфсизлик” бўлган йиғинда, Алиев ТДТ тарихидаги энг катта резонансга сабаб бўлган ташаббусни илгари сурди: у 2026 йилда Озарбайжонда ТДТ аъзо давлатларининг қўшма ҳарбий машқларини ўтказишни таклиф қилди.. Мантиқ тушунарли эди — мудофаа соҳасида ҳамкорлик аллақачон ривожланмоқда: Озарбайжон Қозоғистон, Ўзбекистон ва Туркия билан икки томонлама машқлар ўтказган.. Нега буни ташкилот байроғи остида мустаҳкамлаб қўймаслик керак?. Озарбайжон ТИВи 2025 йил декабрида бу ниятни тасдиқлади: идора раҳбари Жейҳун Байрамов Боку қўшма машқлар ўтказилишига “умид қилаётгани” ва буни фақат “тинч ташаббус” деб кўраётганини айтди.. Шунга қарамай, айнан ТДТ ҳомийлигида — беш аъзо давлат иштирокида — қўшма ҳарбий машқлар Туркистон саммитигача ўтказилмади.Нега?. Расман тушунтирилмади.. Аммо контекст етарлича аниқ.. Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон бир вақтнинг ўзида Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилоти аъзолари ҳам ҳисобланади — бу штаб-квартираси Москвада жойлашган ҳарбий альянсдир.. Ананьев ўша мақоласида ТДТ доирасидаги ҳарбий интеграция Россиянинг стратегик манфаатларига таҳдид солишини очиқ ёзади.“Қозоғистон ва Қирғизистон — Россия, Беларусь ва Арманистон ҳам аъзо бўлган КХШТ аъзолари эканини тушуниш муҳим”, — дея давом этади у.. “Қозоғистон ва Қирғизистоннинг Туркия бошчилигидаги яна бир ҳарбий-сиёсий блокда бир вақтнинг ўзида иштирок этиши постсовет маконида қўшимча таранглик нуқталарини яратади”.. Имкониятлар ва тузоқлар ТДТ ҳақидаги муҳокамалар кўпинча икки қутбга бўлиниб кетади: баъзилар уни постсовет давлатлари учун узоқ кутилган мустақил овоз деб кўради, бошқалар эса навбатдаги декларатив тузилма деб ҳисоблайди.Аммо ташкилотнинг ҳақиқий имкониятлари, аввало, диверсификацияда.. Туркий инвестиция жамғармаси — Россия ва Хитой орбитасидан ташқарида молиявий инструмент яратишга уриниш.. Туркистон саммитининг рақамли кун тартиби эса беш аъзо сиёсий оқибатларсиз ҳамкорлик қилиши мумкин бўлган майдонни топишга уринишдир.. Шу билан бирга, тузилмавий муаммолар йўқолмаяпти.. Биринчиси — Туркиянинг устунлиги.. Анқара ТДТни ўз минтақавий сиёсати воситаси сифатида кўради ва бу тушунарли: ташкилотдаги энг катта иқтисодиёт, энг кучли армия ва энг тажрибали дипломатик аппарат унда.. Аммо айнан шу ҳолат Марказий Осиё иштирокчиларини “бу яна навбатдаги катта ака эмасми?” деган саволни беришга мажбур қилмоқда.. “ТДТнинг кучли туркий ўзлик ғояси риторикасидан ҳозирча фақат Туркия президенти Ражаб Тоййиб Эрдўған манфаат кўрмоқда.. Уни нафақат Адолат ва тараққиёт партияси, балки Туркиянинг “илдизлари” билан қайта бирлашишни истайдиган ўта ўнг Миллатчи ҳаракат партияси ҳам қўллаб-қувватлайди”, — дейди Асель Тутумлу.. “Бу риторика Эрдўған учун жуда самарали, аммо Марказий Осиё лидерлари учун қандай самара бериши мумкинлигини кўрмаяпман”.. Иккинчи муаммо — декларациялар ва реаллик ўртасидаги узилиш.. ТДТ аъзолари ўртасидаги савдо айланмаси секин ўсмоқда.. Ташкилот одамлар ва бизнес учун ишлайдиган интеграция механизмига эмас, президентлар саммитлари майдонига айланиб қолиш хавфи бор.. Учинчиси — геосиёсий мувозанат.. Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон бир вақтнинг ўзида ТДТ, МДҲ, ШҲТ ва КХШТ аъзоларидир.. Анқара, Москва ва Пекин ўртасида мувозанат сақлаш ҳозирча уддаланмоқда, аммо йил сайин манёвр майдони қисқармоқда.. Ўтказилмаган ҳарбий машқлар тарихи бу жараённинг яхши намунасидир.. Шунга қарамай, учинчи давлатлар томонидан ТДТга қизиқиш ормоқда.. 2025 йилда Япония ҳамкорлик бўйича музокаралар олиб борди.. Форс кўрфази давлатлари ҳам ташкилотга қизиқмоқда.. Бу тасодиф эмас — бу дунё ТДТни энди шунчаки маданий бирлашма эмас, балки субъект сифатида қабул қилаётганининг кўрсаткичидир.. Венгрия: прагматик ҳамкор Венгриянинг ТДТда иштирок этиши бу фактни биринчи бор эшитаётганларда ҳайрат уйғотади.. ЕИ ва НАТО аъзоси бўлган Европа давлати — туркий ташкилот таркибида?. Изоҳ тарихий идеология ва амалий ҳисоб-китоб уйғунлигидадир.. Мадиярлар (венгрларнинг ўз номи) IX асрда Евроосиё даштларидан Марказий Европага келган.. Бу шунчаки тарихий изоҳ эмас — Виктор Орбан ҳукумати венгрларнинг урал-олтой илдизларини сиёсий наративга айлантирди.. 2010 йилда бошланган “Шарққа очилиш” стратегияси анъанавий Европа оиласидан ташқари алоқаларни кенгайтиришни назарда тутарди.. 2018 йилда Венгрия ТДТда кузатувчи мақомини олди.. 2025 йил май ойида Будапешт ташкилотнинг норасмий саммитига мезбонлик қилди — ТДТ тарихида биринчи марта кузатувчи давлат мезбон бўлди.. 2026 йил баҳорида Орбан сайловда ютқазиб, бош вазирликка Петер Мадьяр келгач, Венгриянинг ТДТдаги келажаги ҳақида саволлар туғилди.. Агар Орбан даврида ташкилот аъзолиги ЕИ ичидаги чекланган таъсир учун бир турдаги компенсация бўлган бўлса, Ғарбга қараётган янги бош вазир даврида мамлакат ТДТга совуқроқ муносабатда бўлиши мумкин.. Аммо бошқа томондан, Будапешт алоқаларни узиши эҳтимолдан йироқ: кузатувчи мақоми жиддий мажбуриятларни назарда тутмайди, венгр идентичлиги — маданий ўзига хослик ҳисси — ҳукумат алмашиши билан йўқолмайди.. “Мадьярнинг ‘туркий ўзлик’ масаласидаги қарашлари Орбанникидан кескин фарқ қилади, деб ўйламайман.. У венгр халқининг ТДТ билан алоқаларини узмайди ва бу йўналишни қўллаб-қувватлашда давом этади”, — дейди Асель Тутумлу.. Олдинда нима кутмоқда?. 15 май куни Туркистонда бўлиб ўтадиган саммит — ТДТ “биз ким бўлишни истаймиз?” деган саволга жавоб излаётган навбатдаги нуқтадир.. Технологик кун тартиби — сунъий интеллект ва рақамлаштириш — барча иштирокчилар геосиёсий оғриқли нуқталарга тегмаган ҳолда ҳамкорлик қила оладиган нейтрал ҳудудни онгли равишда танлашдек кўринади.. Ўтказилмаган ҳарбий машқлар тарихи асосий нарсани кўрсатди: аъзо давлатлар ҳозирча қайтариб бўлмас геосиёсий оқибатларга олиб келадиган танловларни қилишга тайёр эмас.. Бу — йирик давлатлар ўртасида қисилиб қолган мамлакатларнинг рационал хулқидир.. Аммо айнан шу чеклов яқин йилларда ТДТнинг ҳақиқий чегарасини белгилайди: ташкилот иқтисодий ва технологик ҳамкорлик учун самарали майдон бўлиши мумкин.. Тўлақонли геосиёсий блок сифатида — ҳозирча йўқ.. Савол шундаки, бу етарлими?. Альтернатив йўналишлар, инвестициялар ва янги бозорларга чиқиш имконияти керак бўлган давлатлар учун — эҳтимол, ҳа.. ТДТдан янада қатъий сиёсий позиция кутганлар учун эса — аниқки, йўқ.
Туркий давлатлар ташкилоти, ТДТ саммити, Ўрта коридор, Транскаспий коридор, геосиёсий баҳслар, кузатувчи давлатлар, Туркистон саммити