مشاهده «پشه یکروزه» در دریاچه چیتگر بیشتر از جنس افمروپتراست؛ حشرهای مفید برای اکوسیستم آبی که خطری برای سلامت ندارد و با مدیریت زیستی کنترل میشود.
مشاهده حشرات ریز روی سطح آب و اطراف دریاچه چیتگر این روزها کنجکاوی شهروندان را برانگیخته؛ ماجرایی که حالا با توضیح مدیرکل محیط زیست شهرداری تهران شکل دقیقتری پیدا کرده است.
به گفته محمدصابر باغخانیپور، مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران، گونهای که در محدوده «دریاچه شهدای خلیج فارس» دیده شده از راسته Ephemeroptera است؛ همان حشرهای که در زبان انگلیسی با نام Mayflies شناخته میشود و در گفتار عمومی گاهی به «پشه یکروزه» شهرت پیدا میکند.. او توضیح داد که این گروه هر ساله با افزایش ناگهانی دما، بهخصوص در اردیبهشت، ظاهر میشوند و معمولاً با گرمتر شدن هوا تا اواخر اردیبهشت از بین میروند.
در همین چارچوب، باغخانیپور گفت چند روزی است طغیان این گونه در محدوده دریاچه چیتگر مشاهده شده و بررسیهایی هم در این زمینه انجام شده است.. به گفته او، مرکز بهداشت غرب تهران با کنترلهای انجامشده اعلام کرده که این حشره پشه آئدس نیست و خطری برای سلامت انسان ندارد.. همچنین پایش حضور آئدس در دو سال گذشته بهصورت منظم و هفتگی در محدوده همین دریاچه انجام شده و تاکنون گزارشی از حضور این گونه در مجموعه ثبت نشده است.
چرا «پشه یکروزه» اینقدر زود دیده میشود؟
این ویژگی، از نظر مدیریت شهری هم اهمیت دارد؛ چون در اغلب موارد تجمع این حشرات به معنی انتقال بیماری یا ایجاد مشکل مستقیم نیست.. حتی از منظر زیستمحیطی، مدیرکل محیط زیست شهرداری تهران افمروپترا را «حشره مفید و شاخص سلامت اکوسیستمهای آبی» دانست؛ لاروهای آن در آبهای شیرین مثل رودخانهها، جویبارها و دریاچهها زندگی میکنند و معمولاً حضورشان با کیفیت مناسب آب و سلامت زیستبوم همراه است.
مدیریت زیستی در چیتگر؛ از ماهیریزی تا پایش آب
او هدف ماهیریزی را چند مورد دانست: جلوگیری از افزایش تراکم میکروجلبکها، حذف لارو حشرات، کنترل سیانوباکتریها در فصل گرم و حفظ تعادل زیستی دریاچه.. از نگاه اکولوژیک، لارو این حشرات میتواند منبع غذایی مناسبی برای ماهیان، بهخصوص ماهیان کفزیخوار و قزلآلا باشد و در همین چرخه، کاهش ناگهانی یا طولانیمدت حضور حشرات به صورت طبیعیتر اتفاق میافتد.
این روند حتی با سازوکار ورود آب هم گره خورده است.. باغخانیپور گفت لاروها از طریق رودخانه کن در زمان آبگیری وارد دریاچه میشوند و با توجه به شرایط زیستی مناسب، رشد و تکثیر پیدا میکنند؛ سپس به منبع غذایی طبیعی برای آبزیان تبدیل میشوند.. همچنین او اشاره کرد که ماهیهای کپور در مراحل اولیه رشد، لاروها را تغذیه میکنند و در کنترل رشد جلبکها نیز نقش دارند، هرچند با افزایش سن، توان تغذیه از لاروها در این ماهیها کاهش مییابد.
در کنار مدیریت زیستی، اقدامات تکمیلی هم مطرح شده است: نصب نوارهای زرد در اطراف درختان برای کاهش تجمع حشرات و انجام سه مرحله سمپاشی درختان با استفاده از حشرهکشهای متداول از خانواده دیازینون و مالاتیون.. با این حال، تاکید مسئولان بیشتر روی «نیاز نداشتن به مبارزه مستقیم» در بسیاری از شرایط است؛ چون افمروپترا در زنجیره غذایی نقش مهمی دارد و غذای بسیاری از ماهیان را تامین میکند.
برای خیال شهروندان، پایش کیفی آب هم محور دیگری است که در توضیحات شهرداری آمده.. باغخانیپور گفت بازچرخانی آب از طریق تصفیهخانه بهصورت مستمر انجام میشود و حجم آب دریاچه حدود ۵.۵ میلیون مترمکعب است؛ رقمی که از نظر مدیریتی با وضعیت بحرانی فاصله دارد.. او همچنین اعلام کرد همه شاخصها و فاکتورهای کیفی آب بهصورت هفتگی سنجش میشود و بر اساس آخرین پایشها، مشکلی در کیفیت آب مشاهده نشده است.
در نهایت، افمروپترا از نظر زیستشناسی هم قابل توضیح است: دگردیسی ناقص دارد و مراحل تخم، نیمف آبی و بالغ را طی میکند.. نیمفها آبششهای برگی در طرفین بدن دارند و از جلبکها و مواد آلی تغذیه میکنند، و حشرات بالغ معمولاً دو یا سه دم بلند دارند.. همین جایگاه در اکوسیستم آبی توضیح میدهد چرا گاهی ظاهر شدنشان به شکل فصلی و همراه با تغییر دما رخ میدهد.
باغخانیپور همچنین گفت منشأ دقیق افزایش جمعیت این گونه همچنان در دست بررسی است. با این حال، آنچه در چیتگر مطرح شده ترکیبی از پایش سلامتمحور، کنترل زیستی و مدیریت زیستبوم است؛ ترکیبی که میتواند نگرانیهای عمومی را کاهش دهد و همزمان کیفیت محیط آبی را پایدار نگه دارد.