Zərifə Əliyevanın anadan olmasından 103 il ötür. Oftalmologiyada traxoma müalicəsi, peşə patologiyası və elmi irsi bu gün də aktuallığını qoruyur. Misryoum xatırladır.
Bu gün görkəmli oftalmoloq alim, akademik Zərifə Əliyevanın anadan olmasından 103 il ötür.
Zərifə Əliyeva 1923-cü il 28 aprel tarixində Naxçıvanın Şahtaxtı kəndində dünyaya göz açıb.. Misryoum xatirə xəttini bu il dönümündə xüsusilə bir faktla başlayır: onun elmi yolu Azərbaycanda oftalmologiyanın taleyini dəyişən mərhələ kimi qiymətləndirilir.. Akademik Zərifə Əliyevanın araşdırmaları yalnız laboratoriya nəticəsi kimi qalmadı, həm də real klinik praktikaya və xəstəliklərin profilaktikasına çevrildi.
Azərbaycan Tibb İnstitutunu bitirdikdən sonra o, təhsilini Moskvada Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunda davam etdirib.. Əmək fəaliyyətinə 1949-cu ildə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunda elmi işçi kimi başlayaraq bütün ömrünü tibbin oftalmologiya sahəsinə həsr etdi.. Onun fəaliyyətinin başlanğıc dövrü təkcə şəxsi yüksəliş kimi yox, həm də o illərin ictimai-səhiyyə reallığı fonunda daha aydın görünür.
1940–1950-ci illərdə Azərbaycanda göz xəstəlikləri, xüsusən traxoma geniş yayılmışdı.. O zaman həm insanların bu bəladan xilas edilməsi, həm də gözün peşə xəstəlikləri kimi daha az görünən, amma ciddi problemə yönəlmiş fundamental tədqiqatların aparılması həyati məsələ idi.. Zərifə Əliyeva elmi istiqamətlərinin ilkin mərhələsini traxomanın müalicəsinə bağladı: o, xəstəlik ocaqlarının olduğu rayonlara gedərək vəziyyəti yerində izləyib, göz həkimlərinə mühazirələr oxuyub, əhali arasında maarifləndirici söhbətlər aparıb.
Bu fəaliyyətin nəticəsi təsadüfi deyildi.. Zərifə Əliyeva traxomanın daha geniş yayıldığı dövrlərdə müalicə üçün daha effektiv yanaşma axtarışını davam etdirdi və başlanğıc mərhələdə sintomisinin tətbiqində uğurlu nəticələrə nail oldu.. Nəticələr tədricən sistemləşdi və 1959-cu ildə “Traxomanın digər terapiya üsulları ilə birlikdə sintomisinlə müalicəsi” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edildi.. Onun təklif etdiyi metod respublikada geniş tətbiq olunaraq traxomanın bir xəstəlik kimi aradan qalxmasına mühüm töhfə verdi.
Alim yalnız bir istiqamətlə kifayətlənmədi.. Zərifə Əliyevanın diqqət mərkəzində diaqnostika, qlaukomanın və görmə orqanının iltihabi xəstəliklərinin müalicəsi də vardı.. Xüsusilə o, oftalmologiyanın elmi cəhətdən az araşdırılmış sahəsi olan görmə orqanının peşə patologiyasını dərindən tədqiq edirdi.. Bu mövzunun aktuallığı təkcə sənayenin inkişafı ilə bağlı deyildi: yeni kimyəvi birləşmələrin görmə orqanına təsiri kimi suallar da artıq gündəlik tibbi baxış üçün vacib olmuşdu.
Burada onun ən fərqləndirici addımlarından biri laboratoriya təşkili idi.. Dünyada ilk dəfə olaraq görmə orqanının peşə patologiyasını araşdıran elmi-tədqiqat laboratoriyası yaradaraq peşə oftalmologiyası istiqamətinin əsasını qoydu.. Bu, gələcək nəsillər üçün tədqiqat məkanı yaratmaq anlamına gəlirdi: konkret riskləri öyrənmək, diaqnostikanı dəqiqləşdirmək və profilaktika modelini formalaşdırmaq mümkün olurdu.. Zərifə Əliyeva daha sonra bu sahəyə dair ilkin nəticələri ümumiləşdirərək “Azərbaycanın kimya sənayesi işçilərində görmə orqanının vəziyyəti” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını təqdim etdi.
Peşə patologiyası üzrə verdiyi elmi töhfələr həm də yüksək qiymətləndirmələrlə yadda qaldı.. 1977-ci ildə ona tibb elmləri doktoru alimlik dərəcəsi verildi.. 1980-ci ildə gərgin və məhsuldar elmi fəaliyyəti üçün “Əməkdar elm xadimi” fəxri adına layiq görüldü.. 1981-ci ildə isə görmə orqanının peşə patologiyası sahəsində apardığı tədqiqatların uğurlu nəticələrinə və oftalmologiyanın inkişafına verdiyi töhfələrə görə SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının M.. İ.. Averbax adına mükafatı verildi.. Qeyd edilən məqamlar arasında bir detal xüsusilə yer tutur: o, bu mükafata layiq görülən ilk qadın alim idi.
Akademik Zərifə Əliyeva 1983-cü ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilib.. O, həmçinin bir sıra dərs vəsaiti və monoqrafiyaların müəllifidir.. İridodiaqnostika və iridoterapiya problemləri ilə də məşğul olub, bu sahəyə dair iki monoqrafiya hazırlayıb və dünyada iridodiaqnostikaya aid kitabları ilk dəfə yazan müəllif kimi təqdim olunur.. Elmi fəaliyyəti ictimai və təşkilati işlərlə də paralel gedib: o, keçmiş SSRİ Sülhü Müdafiə Komitəsinin üzvü, Azərbaycan Sülhü Müdafiə Komitəsi sədrinin müavini, “Bilik” Cəmiyyəti və Ümumittifaq Oftalmoloqlar Elmi Cəmiyyəti kimi strukturlarda fəaliyyət göstərib.
Onun həyatı 1985-ci il 15 aprel tarixində Moskvada vəfat etməklə yekunlaşıb.. Cənazəsi 1994-cü ildə Moskvanın Novo-Deviçye qəbiristanlığından Bakıya gətirilərək Fəxri Xiyabanda, atası Əziz Əliyevin məzarı yanında dəfn olunub.. Bu gün 103 illik yubiley ətrafında xatırlanan əsas məna isə budur: akademik Zərifə Əliyevanın irsi təkcə tarixə aid deyil, həm də bu gün klinik qərarlarda, tədqiqat istiqamətlərində və peşə risqlərinin dəyərləndirilməsində yaşayır.. Misryoum üçün bu günün ən vacib cəhəti ondan ibarətdir ki, onun metodları xəstəliklərlə mübarizəyə yanaşmanın
humanist və elmi əsaslı modelini göstərir—və həmin model çağdaş səhiyyənin ehtiyaclarına uyğun şəkildə yenidən oxunmağa davam edir.