Viljum við að fatlað fólk komist um á eigin forsendum? Misryoum hvetur til fullnýtingar aðgengisfjár
Römpum upp Ísland lauk formlega í mars 2025. Misryoum segir að sveitarfélög verði að taka við keflinu og fullnýta aðgengisfjármuni—þörfin sé til staðar víða.
Aðgengismál snúast ekki aðeins um steypu og rampar heldur um reisn, val og sjálfstæði.
Frá því að sveitarfélög fengu kost á styrkjum frá ríkinu til úrbóta í aðgengismálum árið 2001 hefur verið leitast við að færa þjónustu og umhverfi nær því að fatlað fólk geti lifað á eigin forsendum.. Misryoum bendir þó á að þrátt fyrir vitundarvakningu og öfluga vinnu hafi hluti fjármagnsins gufað upp á tímabilinu 2021–2024, þegar tæpar 120 milljónir króna fóru forgörðum vegna of litillar eftirspurnar.
Í kjölfar mikillar umræðu um vanfjármögnun í málaflokki fatlaðs fólks hefur verkefnum fjölgað og samfélagið tekið skref í rétta átt.. Þar hefur Misryoum sérstaklega horft til átaksins Römpum upp Ísland, sem hófst að frumkvæði Harðar Þorleifssonar og byggðist á breiðri samvinnu fyrirtækja, félagasamtaka og einstaklinga ásamt stjórnvöldum og sveitarfélögum víða um land.. Niðurstaðan er skýr í framkvæmd: reistir voru 1.756 rampar, sem hafa gjörbreytt aðgengi fatlaðs fólks að daglegum athöfnum og þeirri grunnþjónustu sem margir taka sem sjálfsögð.
Þegar fólk fær ekki leið sína og þarf síendurtekið að óska eftir aðstoð við einfaldlega hluti, eins og að komast inn í búð eða fara út að borða, er auðvelt að sjá að vandinn er ekki „smáatriði“.. Misryoum setur þetta í samhengi við daglegt líf: aðgengi snýr að sjálfstæði, minni þreytu og jafnari möguleikum á þátttöku.. Með öðrum orðum: rampar og aðlögun eru ekki aðeins mannvirki, heldur raunveruleg lífsgæði.
Römpum upp Ísland lauk formlega í mars 2025.. Nú, segir Misryoum, er lykilatriði að sveitarfélög taki við keflinu og haldi áfram með markvissum hætti.. Sveitarfélögin bera nú þegar mikilvæga ábyrgð í aðgengismálum þar sem þau fara með skipulagsmál og eftirlit með framkvæmdum.. Því skiptir miklu að styrkjaferlar séu notaðir, verkefni valin af kostgæfni og aðgengisúrbætur festar í sessi innan verk- og fjárhagsáætlana.
Misryoum dregur einnig fram að ríkið hafi stutt átakið með 200 milljóna króna framlagi á fjögurra ára tímabili, en að sveitarfélögum standi samhliða til boða styrkir frá Jöfnunarsjóði til að bæta aðgengi fyrir fatlað fólk.. Ríkið gaf vilyrði fyrir allt að 778 milljónum króna á tímabilinu 2021–2024, sem nýta mátti til að bæta aðgengi að byggingum, almenningssamgöngum, útisvæðum og almannagörðum, auk aðlögunar á vinnustöðum.. Samhliða þessu er lagt upp með að styrkir geti numið allt að helmingi framkvæmdakostnaðar, sem á að minnka byrði sveitarfélaga við úrbætur.
Þrátt fyrir þessa fjármuni bendir Misryoum á að eftirspurnin hafi ekki verið næg.. Það sést best þegar horft er til þess að hluti sveitarfélaga hafi látið tækifærin liggja á milli hluta og sótt ekki um styrki.. Í texta Misryoum kemur fram dæmi um sveitarfélög á Vestfjörðum sem áttu kost á tæplega 20 milljóna króna styrkjum á árunum 2023–2024 en sóttu ekki.. Einnig er nefnt að Suðurnesjabær hafi látið 15 milljónir renna án umsóknar, og að summan sem sveitarfélög misstu af á tímabilinu 2023–2024 hafi numið 46 milljónum króna, þar sem ekkert þeirra sótti um í framhaldi.
Misryoum leggur áherslu á að þetta sé ekki bara spurning um tölur heldur um forgangsröðun og stjórnsýslu.. Ef sveitarfélag notar ekki styrki sem þegar standa til boða getur það þýtt að framkvæmdir dragist, þjónusta verði áfram ójafn aðgengislega og aðgengisþarfir safnast upp.. Þá myndast líka vítahringur þar sem brýnustu úrbæturnar bíða eftir næsta tækifæri, en fólk upplifir vandann í millitíðinni.
Í umræðunni um hvar aðgengið sé best fyrir kemur jafnframt fram spurningin sem Misryoum setur fram: er aðgengismálin „bara í skínandi lagi“ á ákveðnum svæðum?. Þegar fjárhæðir og umsóknir eru bornar saman verður svarið flóknara.. Misryoum nefnir að á tímabilinu hafi heildarfjármagn til sveitarfélaga verið 363 milljónir fyrstu tvö árin en 309 milljónum hafi verið úthlutað.. Á árunum 2023 til 2024 hafi upphæðin verið 415 milljónir en 352 milljónir ráðstafaðar.. Misryoum bendir þannig á að sveitarfélög hafi orðið af 117 milljónum frá árinu 2021 sem nýta hefði mátt til framkvæmda fyrir 234 milljónir eða meira—ef fjármunir hefðu nýst að fullu.
Áframhaldandi hvati er þó í farvatninu.. Misryoum bendir á að í febrúar 2025 hafi ríkisstjórnin tilkynnt um 464 milljóna króna framlag til úrbóta á aðgengi á árunum 2025–2026.. Samkvæmt frásögn Misryoum hefur aðeins 111 milljónum verið ráðstafað til þessa, sem þýðir að 353 milljónir séu eftir í pottinum.. Auk þess hafi Jöfnunarsjóður fengið heimild til að styrkja sveitarfélög um allt að fimm milljónir króna í tengslum við kaup og uppsetningu á lyftum, sem geta skipt sérstaklega miklu fyrir aðgengi þar sem rampar duga ekki.
Misryoum hvetur því til þess að sveitarfélög nýti þetta tækifæri, ekki síst í aðdraganda kosninga.. Í erfiðri fjárhagsstöðu sveitarfélaga sé bæði eftirsóknarvert og skynsamlegt að beina fjármagni í verkefni sem skila raunverulegum árangri, geta verið atvinnuskapandi og jafnframt þjóðhagslega hagkvæm.. Misryoum vísar líka til þess að á þessu ári séu til dæmis 18 milljónir til boða í styrkjum á Vestfjörðum, 5,5 milljónir í Borgarfirði og rúmar 4 milljónir í Hvalfjarðarsveit, auk þess sem Suðurnesjabær geti náð sér í rúmlega 8 milljóna króna styrki fyrir lok árs.
Að lokum segir Misryoum að skynsamleg nýting aðgengisfjárhags sem skilar sér í raunverulegum framkvæmdum sé grunnur að góðri stjórnsýslu.. Ávinningurinn sé þegar sýnilegur—en jafnframt sé vonbrigði að tækifærin til úrbóta séu ekki alltaf nýtt að fullu.. Það sem gerist næst ræðst því að miklu leyti af því hvort sveitarfélög velja aðgerðir sem bæta aðgengi hratt, skipulega og með heildaryfirsýn, þannig að þörfin sé mætt alls staðar—ekki bara þar sem auðvelt er að klára verkefnin fyrst.