Á síðasta ári voru tæplega sex milljónir dósa af nikótínpúðum seldar hér á landi. Fjölgunin á árum áður var mikil og sér skattur lagður á um áramótin 2024–2025.
Nikótínpúðar hafa fest sig í sessi í verslunum og seljast í sífellt meira magni. Á síðasta ári voru tæplega sex milljónir dósa seldar, samkvæmt upplýsingum Misryoum.
Fyrir um hálfu ári voru um 250 verslanir með leyfi til að selja nikótínpúða, en í dag er ríflega þrjú hundruð verslanir með slíkt leyfi. Það bendir til þess að eftirspurnin hafi breiðst út utan einskorðaðra staða, jafnframt því sem eftirlit hefur verið til staðar.
Tölur Misryoum sýna að sala nikótínpúða jókst hratt á síðustu árum.. Árið 2022 voru seldar ríflega fimm milljónir dósa, árið eftir sex milljónir.. Árið 2024 tók svo við mikill toppur, þegar hátt í níu milljónir og 500 þúsund dósir seldust.. Á síðasta ári dró aftur úr og þá voru tæplega sex milljónir dósa seldar.
Þetta jafngildir ríflega sextán þúsund dósum á dag og er um tvöfalt meira en fyrir fimm árum.. Misryoum bendir því á að þó salan hafi sveiflast á milli ára hafi heildarmagnið hækkað til lengri tíma litið.. Slík þróun hefur áhrif á hvernig eftirlit og reglur þurfa að virka í raunverulegum verslunum, ekki bara á blaði.
Um áramótin 2024 og 2025 var svo sérstakur skattur lagður á nikótínpúða og hækkaði verð á púðunum nokkuð við það.. Skarphéðinn Grétarsson, sérfræðingur hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, segir erfitt að fullyrða strax hvort skattlagningin hafi dregið úr neyslu.. Þá kom fram að árið 2024 gæti hafa einkennst af því að fólk keypti meira fyrir hækkunina og minnkaði svo í 2025, en einnig sé mögulegt að áhrif skatta hafi raunverulega dregið úr notkun.. Þá er einnig til að hugsa um að birgðastaða söluaðila hafi spilað inn.
Þessi óvissa skiptir þó máli fyrir fólk sem fylgist með áhrifum skattlagningar.. Ef minnkunin stafar af raunverulegri breytingu í hegðun skilar það markmiði sem yfirvöld vilja ná, en ef hún er einungis skammvinn og tengd birgðum getur hún seinkað því að sjá raunverulegar niðurstöður.. Misryoum telur því að það sé líklegt að næstu tölur verði skoðaðar af aukinni nákvæmni, sérstaklega með tilliti til þess hvort neyslan haldi áfram að lækka eða sveiflist aftur.
Samhliða nikótínpúðum er einnig selt í tengdum vöruflokkum.. Í fyrra voru seldar 1,5 milljónir einnota rafrettur og 400.000 áfyllingar fyrir rafrettur, sem er svipað og áður.. Það bendir til að breytingar á nikótínneyslu lúti ekki aðeins einni vöru heldur breiðist um í fleiri flokkum, og því getur verið mikilvægt að horfa á heildarmyndina.
Eftirlit með sölu nikótínvöru er einnig hluti af umræðunni, sérstaklega þegar kemur að börnum.. Samkvæmt frásögn Skarphéðins berast reglulega tilkynningar um að börnum séu seldar rafrettur eða nikótínpúðar.. Þar undirstrikar hann að slík sala megi alls ekki eiga sér stað og að Misryoum eigi ekki að vænta að yfirvöld slaki á eftirfylgni ef ábendingar berast.. Þá séu vörurnar jafnframt að vera falin á sölustöðum og ekki sýnilegar, líkt og þegar komið er í verslun til að kaupa t.d.. mjólk.
Verslunum sem selja nikótínpúða gæti fjölgað á næstunni þar sem nokkrar til viðbótar hafa sótt um leyfi.. Fyrir viðskiptavini getur þetta þýtt meiri aðgengi að vörunum, en einnig að eftirlit þurfi að vera enn markvissara þegar fleiri söluaðilar bætast við.. Misryoum telur að samspil leyfa, sýnileika í verslunum og eftirfylgni við ábendingar verði líklega eitt af þeim atriðum sem ráði mestu um hvort reglur ná að vernda börn og draga úr líkum á óæskilegri notkun.
Þegar litið er fram á næstu mánuði munu tölurnar líklega segja meira en yfirlýsingar um áhrif.. Ef salan heldur áfram að dragast saman gæti það verið vísbending um að skatturinn hafi náð tilætluðum árangri, en ef hún snýst aftur í átt að fyrri toppum gæti þurft að skoða betur hvað skýrir sveiflurnar.. Misryoum mun áfram fylgjast með þróuninni og því hvernig eftirlit og reglur fylgja með í þessari breytingu á nikótínmarkaðnum.