Óttar Guðmundsson segir einleik Unnar Ösp í Landnámssetrinu í Borgarnesi stórkostlegan og í takt við upprunalegt handrit Halldórs Laxness—án þess að djarfar breytingar yfirgnæfi töfrana.
Óttar Guðmundsson fór á dögunum í Landnámssetrið í Borgarnesi til að hlusta á einleik Unnar Aspar Stefánsdóttur um Sölku Völku.
Hann lýsir sýningunni sem stórkostlegri og fallegri, og leggur áherslu á að Unnur sé ekki bara að leika eitt hlutverk.. Í verkinu tekst henni, samkvæmt lýsingu Óttars, að túlka margar persónur í einu og láta þær lifna ljóslifandi fyrir áheyrendum.. Þar nefnir hann móðurina Sigurlínu, Steinunn, Eyjólf í Mararbúð, Jukka á Kvíum og ekki síst Sölku sjálfa.
Það sem Óttar telur helst styrkja sýninguna er samræmið milli leiks og handritsins.. Hann segir að boðskapur Halldórs Laxness komi ágætlega til skila og að sálarangist Sölku verði áþreifanleg.. Í hans frásögn birtist einlægt trúleikaþýði: Unnur og leikstjórinn Björn Thors fylgja upprunalegum texta, án þess að hræðast að eitt og annað kunni að vera illskiljanlegt fyrir yngri leikhúsgesti.
Þessi nálgun, að sögn Óttars, stangast á við ákveðna hugmynd um nútímaleikhús þar sem djarfir leikstjórar breyta verkum látinna höfunda markvisst.. Hann setur þannig saman tvær ólíkar leiðir: annars vegar að leyfa textanum að halda sér og hins vegar að breyta honum í gegnum tímalausar „delluhugmyndir“ sem eiga að virka fyrir samtímann.. Það er ekki leikurinn sem er í fyrirrúmi, heldur textinn og andrúmsloftið sem fylgir honum.
Í samhengi nefnir Óttar einnig fyrri uppfærslu Borgarleikhússins á Sölku árið 2017.. Þar segir hann að sýningin hafi verið færð til nútímahorfs og nútímamáls, og að hún hafi misst töfrana sem hann tengir við upplifun sína.. Hann lýsir þeirri breytingu nánar: Óseyri við Axlarfjörð hafi verið gerð að fjölmenningarsetri, með ensumælandi og úlpuklæddum túristum sem flakki um sviðið undir amerískri sveitatónlist.
Óttar dregur þó ekki bara fram muninn á búningi og umhverfi heldur veltir fyrir sér áhrifum slíkra breytinga á innihald og merkingu.. Hann segir keppnina í teygjutvisti langdregna og leiðinlega, og tekur einnig dæmi af atriðum þar sem söngur og dans „í grænni lautu“ verði að eins konar yfirborðskenndri leikrænni meðferð.. Í hans túlkun færist sagan smám saman frá því að vera um alþýðuhetjuna Sölku yfir í eitthvað annað, jafnvel mannauðsstjóralega í hallærislegri buxnadragt.. Þess vegna fullyrðir hann að Halldór sjálfur hefði ekki „skilið upp né niður“ í þessari uppfærslu.
Það er líka athyglisvert að Óttar leggur ekki fyrst og fremst áherslu á hvort hann persónulega hafi „smakkað“ verkefnið.. Hann rýnir í hugmyndafræði sviðsetningarinnar: hvort leikstjórinn reyni að yfirtrompa skáldið eða leyfi einfaldleikanum að bera boðskapinn.. Í hans lýsingu fær einfaldleikinn að njóta sín, og það sé stundum fallegast—og jafnframt það sem flytji hugsun höfundarins best.
Fyrir áhorfendur getur þessi munur skipt sköpum.. Þegar verk er tengt samtíma með breytingum, frá tísku og tónlist til tungumáls og umhverfis, breytist upplifun fólks jafnvel áður en það fær að lesa í tilfinningar og persónur.. Óttar virðist telja að þegar textinn fær að halda sér, verði áhorfandinn nær sálinni á bak við Sölku.. Það snýst um meira en frásagnarlist; það snýst um tilfinningalega tengingu og trúverðugleika.
Á sama tíma gefur þessi samanburður á milli uppfærslna ákveðna vísbendingu um hvað lesendur og leikhúsgestir sækjast eftir í dag.. Sumir vilja að verk tengist samtímanum með sýnilegum táknum, en aðrir vilja að anda textans sé haldið.. Óttar tekur afstöðu með skýrleika: Einlæg túlkun Unnar Ösp á meistaraverki Halldórs Laxness sé leikhús í öllu sínu veldi.. Hann lýkur jafnframt dómnum með sterkri niðurstöðu: „Tvímælalaust besta sýning ársins.“