پژوهش جدید با دادههای مریخنورد کنجکاوی از دهانه گیل، بیش از ۲۰ ترکیب شیمیایی آلی را نشان میدهد؛ از جمله مولکول حاوی نیتروژن مشابه پیشسازهای DNA و ترکیبات گوگردی.
یک آزمایش شیمیایی روی مریخ، دوباره بحث قدیمی «آیا مریخ روزی قابل سکونت بوده؟» را پررنگ کرده است. دادههای تازه از مریخنورد کنجکاوی نشان میدهد زیرسطح مریخ میتواند نشانههایی از مولکولهای آلی بسیار قدیمی را در خود حفظ کرده باشد.
این یافتهها که در Nature Communications منتشر شده، بر پایه تحلیل نمونههای معدنی از دهانه گیل (Glen) به دست آمده است.. نکته مهم اینجاست که تمرکز پژوهش نه روی «دیدن حیات»، بلکه روی ردّ پای مولکولهایی است که میتوانند برای ساختن بلوکهای سازنده حیات نقش داشته باشند.. همین رویکرد باعث میشود خروجی چنین آزمایشهایی برای جستوجوی حیات فرازمینی، از جنس سرنخ باشد نه نتیجه نهایی.
در قلب ماجرا، ابزار پیشرفتهای قرار دارد که روی مریخنورد کنجکاوی نصب شده و «Sample Analysis on Mars» یا SAM نام دارد.. سام برای تجزیه و تحلیل ترکیبات شیمیایی نمونههای مریخی طراحی شده تا مشخص کند در دل خاک و سنگ، چه ترکیبهایی باقی ماندهاند.. کنجکاوی سال ۲۰۱۲ روی سطح مریخ فرود آمد و از همان زمان، در پی یافتن شواهدی از شرایط زیستی در گذشته دور است؛ اینکه آیا میلیاردها سال قبل، محیط مریخ توان آن را داشته که راه را برای شکلگیری حیات باز کند یا نه.
در مطالعه جدید، تیم پژوهشی با هدایت از راه دور، سام را روی نمونههای جمعآوریشده از منطقهای در Glen Torridon فعال کرده است.. منطقهای که نشانههای قوی از وجود آب در دورانهای گذشته داشته است.. آب در تاریخ جستوجوی حیات، فقط یک عامل تزئینی نیست؛ معمولاً حضور آن یعنی شیمیهای پیچیدهتر راحتتر رخ میدهد و فرصت برای ماندگاری ترکیبهای آلی هم بیشتر میشود.
بر اساس گزارش پژوهشگران، پس از بررسی دقیق نمونهها، بیش از ۲۰ ترکیب شیمیایی مهم شناسایی شده است.. در میان این ترکیبات، برای نخستین بار مولکولی حاوی نیتروژن دیده شده که از نظر ساختار، شباهتهایی به پیشسازهای DNA دارد.. این بخش از خبر، بیش از هر چیز به حس کنجکاوی عمومی دامن میزند، چون «نیتروژن» و «پیوند با زیستمولکولها» در علوم زیستی جایگاه ویژهای دارد؛ البته شباهت ساختاری به معنای همان چیزی نیست که در بدن موجود زنده میبینیم، اما میتواند سرنخی درباره مسیرهای شیمیایی شکلگیری مواد باشد.
علاوه بر آن، کنجکاوی ترکیبی به نام بنزوتیوفن (نوعی ترکیب گوگردی) نیز شناسایی کرده است.. اهمیت این کشف از این جهت است که بنزوتیوفن معمولاً در شهابسنگها دیده میشود.. این همزمانی، پژوهشگران را به یک احتمال جدی نزدیک میکند: اینکه بخشی از این مواد آلی، از طریق برخورد شهابسنگها به مریخ رسیده باشد.. ایمی ویلیامز، زمینشناس مرتبط با مأموریت کنجکاوی و از نویسندگان پژوهش، به این ایده اشاره کرده که موادی که از راه شهابسنگها وارد مریخ میشوند، میتوانند میلیاردها سال پیش همزمان با فرایندهای مشابه روی زمین، نقشآفرین بوده باشند و حتی بر شانس شکلگیری بلوکهای سازنده حیات اثر گذاشته باشند.
از نگاه علمی، شاید بزرگترین پیام پژوهش این باشد که مولکولهای آلی بزرگتر و پیچیدهتر میتوانند در لایههای کمعمق زیرسطح مریخ برای مدتهای طولانی دوام بیاورند.. در عین حال، منشأ این ترکیبات هنوز روشن نیست.. آیا بازمانده شیمیایی از حیاتِ احتمالی گذشته است؟ یا محصول واکنشهای زمینشناسی و شرایط شیمیایی مریخ؟ یا ترکیبی از هر دو؛ با نقش شهابسنگها برای افزودن مواد اولیه و بعد، فرایندهای محلی برای تغییر و حفظ آنها؟ این «چند مسیر محتمل» دقیقاً همان جایی است که پژوهشهای بعدی باید روشنش کنند.
از منظر انسانی و عملی، چنین خبرهایی فقط برای کنجکاوی ذهنی نیستند.. وقتی حرف از جستوجوی حیات میشود، یکی از دشوارترین کارها ارزیابی قابلیت سکونت (habitability) است: اینکه آیا محیط، از نظر شیمی و شرایط فیزیکی، اصولاً میتوانسته میزبان فرایندهای لازم باشد.. پیدا شدن ترکیبات آلی باستانی، یعنی حداقل در سطحی از شیمی، مسیرها برای تولید و نگهداری برخی مولکولها در مریخ وجود داشته است.. همین موضوع، تلاشها را از «فرضیهمحوری» به «نشانهمحوری» نزدیکتر میکند.
در سطح مأموریتی هم، کنجکاوی اولین مریخنوردی بود که توانست نمونههای شیمیایی را در سیاره دیگر تجزیه و تحلیل کند.. اما قرار نیست این پایان ماجرا باشد.. برنامهریزی برای آزمایشهای مشابه در مأموریتهای آینده در جریان است؛ از جمله پروژه Rosalind Franklin برای مریخ.. همچنین مأموریت Dragonfly که قرار است به قمر تیتان در زحل سفر کند، میتواند پنجره تازهای به شیمی آلی در جهانهای دیگر باز کند.. در نهایت، اگرچه این یافتهها هنوز کشف مستقیم حیات نیستند، اما میتوانند پاسخ یکی از بزرگترین پرسشهای علمی بشر را یک قدم به واقعیت نزدیکتر کنند: اینکه آیا جای دیگری جز زمین هم، حیات شکل گرفته یا نه.
برای Misryoum، این خبر بیشتر از یک گزارش آزمایشگاهی است؛ یک یادآوری است از اینکه مریخ شاید هنوز هم رازهایش را، نه در تصاویر واضح، بلکه در مولکولهای پنهان زیر خاک نگه داشته باشد—مولکولهایی که روزی شاید به سرنخهای دقیقتر و قطعیتر تبدیل شوند.