Мандрите во Дојран: уникатен риболов што старите рибари го чуваа во сеќавањата
Од мандри и „даули“ за сом до лов со гаро и улов на крап — дојранскиот риболов бил занает со свои правила. Денес останува дел од традицијата иако техниките исчезнуваат.
Дојранскиот риболов некогаш бил повеќе од работа — бил вештина што се пренесувала и се „чувала“ во сеќавањата на луѓето.
Ловењето со мандри, градење на ловишта во самото Дојранско Езеро, денес ретко се применува, но токму тој начин останува најпрепознатлив кога се зборува за рибарството во Македонија.. Повеќе не се бројат луѓето што паметат како изгледало секое „се прати до крај“: подготовките траеле со недели, а некогаш работата се влечела до доцна во ноќта.. Старите рибари, според сеќавањата што ги пренесува Misryoum, ловеле со помош на птици што ја насочувале рибата да остане во огради од трски — огради што се плетеле рачно, со трпение и искуство.
Паралелно со мандрите, дојранските рибари биле познати и по други техники.. Една од нив бил „грибот“ — голема влечна мрежа, најчесто за извлекување крапови од езерото.. Во сеќавањето на Митко Грошев од Нов Дојран, редоследот на ловење бил врзан за периоди и за навики на рибите.. Тој раскажува дека забраната за риболов тогаш, како и денес, траела од 1 април до 1 мај, а по тој датум започнувал ловот.. Првите недели биле подготовка: група рибари собирале трска, додека другата ги поправа чамците од зимата — подготовки што се одвивале до почетокот на сезоната.
Кај сомот, сезонскиот ритам носел специфична работа.. По 1 мај почнувал ловот на сом, со специјални мрежи што се ставаат во трската.. Во времето кога имало многу трска, постоеле „места кај корените“ кои старите рибари ги познавале — таму, како што објаснува Грошев, сомовите презимувале.. Мрежите биле како инка: се поставувале под корените, па кога сомот ќе почнел да се движи низ водата, влегувал во мрежата што на крајот се стеснува, а потоа не можел да излезе.. Овие мрежи, вели тој, се викале даули.
По сомот доаѓал кострежот, а техниката веќе била поинаква.. Грошев се сеќава на јадици што ги викале „в’јци“ — на нив ределе малечки живи белвици.. Белвиците ги фаќале на колците каде што се мрести, а не на мрежа, за да не умрат брзо.. Ловот започнувал рано — во 2 часот наутро станувале — а движењето низ темнината го користеле само со фенер, без батерии.. Јадиците, како што вели, биле однапред спремни, па рибарите само ги менувале белвиците и ги фрлале јадици во езерото, со голем број — некој рибар, според неговото сведочење, можел да намести и 350 јадици.
Овие детали не се само „анегдоти“ од старо време.. Тие покажуваат колку рибарството било дисциплина и организација: од работниот распоред до начинот на кој се држеле рибите и се планирал уловот.. Денес, кога услугата и снабдувањето зависат од современ пристап, ваквите познавања ретко се гледаат на едно место.. Но кај старите дојранци, знаењето било „збир од мали чекори“ — како да се процени кога рибата се движи, кога да се подготви трска, и како да се постави опрема таму каде што има смисла, а не на слепо.
Понатаму, дојранските рибари ловеле и со специфични методи за други видови.. Се спомнува мергурот, риба што се чувала во лонец со вода за да преживее, а потоа и риболов на црвеноперка со езерски школки.. Во есен, пак, се правел првиот распоред за мандрите — посебни ловишта во езерото.. Мандрите биле заградени со трска од три страни, додека делот кон езерото не бил затворен, за да може рибата да се „собере“ и да бегa од птици, но и да остане во контролирана зона.
Клучниот елемент бил односот меѓу луѓето, птиците и оградите.. Птиците се приближувале во потрага по храна и ја „бркале“ рибата кон оградата.. Рибарите ги фаќале птиците, им ги потсекувале крилјата за да не можат да летаат и ги чувале во дел наречен пиликатник.. Подоцна, по завршување на функцијата, птиците се ослободувале, па по повторно пораснато перје можеле да одлетаат од водата.. Слична логика на колективна подготовка се гледа и во просторот каде се живеело и работело: на езерото имало колиби, каде што прво се собирала и сушела трска, па се класифицирала пред да се исплетат огради — леси што служеле за градење мандри.
Функционирањето на мандрите, според раскажаното од Misryoum, било преградување и „приморување“ на рибата да се збие во последните делови од ловиштето.. Кога мајсторите ќе влезеле првиот ден, без заградување, во ловиштето се „полнеше“ со риба — па веќе наутро можело да се натовари чамец или „кораб“.. Вториот ден се преградуваше дел и таму се пуштаа птици, кога веќе имало риба и се влегувало во следната фаза.. На ваков начин, во минато време без ладилници, мандрите овозможувале во подолг период да се вадат свежи риби и да се носат на пазар.
За крапот, пак, се спомнуваат повеќе методи и јасна „поделба“ по вештини.. Митко Каракашев, некогашен вработен во рибарското претпријатие, наведува дека краповите се ловеле со мрежа, со влечење со гриб и со усти — алатка налик на вилата за сено, со која пленот се заловувал директно.. Тој опишува и техника каде рибарите со сп’кн или усти крапот го забодувале, но не секој можел да лови на тој начин, поради што рибарите биле поделени по категории.. Мајсторите, според неговото сведочење, биле прва категорија и имале најголема плата.
Во позадина на сето тоа стоела и проценката на условите.. Старите рибари, како што се раскажува, знаеле да „погодат“ кога е безбедно да се влезе во езерото: ориентација по облаците и движењата во воздухот, проценка откаде доаѓа ветерот и кога Беласица носи промена.. Дури и за февруари се спомнува правило — ако има сончеви денови, крапот ќе стане од дното каде лежи во трската, па тогаш ловот можел да даде поголем резултат.. Се памети и дека местата за фрлање на грибот биле одредени и повторувани: под црквата „Св.. Илија“, под одморалиштето на Црвен Крст во Стар Дојран и кај селото Николиќ.
Традицијата продолжува, но со нова реалност.. Дојранското Езеро сè уште се користи за риболов, само што денес не се применуваат старите техники на мандри и лов со птици на начин како порано.. Преку Misryoum се наведува дека е избран приватен концесионер за комерцијален риболов со времетраење од 12 години, а рибата се продава директно од концесионерот.. Во понудата и понатаму се препознаваат дојранските видови — костреж, караш, црвеноперка, крап и сом.
И додека техниките згаснуваат, остава прашањето што вреди да се зачува.. Мандрите се повеќе од „начин за фаќање риба“: тие се огледало на организација, знаење за природата и начин на живот врзан за езерото.. Во иднина, ако ништо друго, ваквите сеќавања може да помогнат како граница меѓу минатото и сегашноста — да покажат што значело риболовот кога резултатот зависел од трпение, време и вистинско разбирање на водата и рибата.