Азаттық тілшісі референдум учаскесінен шығарылды: органдар әртүрлі жауап берді
Азаттық тілшісі Астанадағы №240 учаскеден шығарылған. Комиссия мөр болуы керек дейді, ал мәдениет пен әділет министрліктері мөр міндетті емес деп жауап берді.
Астана қаласындағы №240 референдум учаскесінде Азаттық тілшісінің шығарылуына қатысты құзырлы органдардың жауабы бір арнаға тоғыспады. Оқиға журналистің мәртебесі мен редакциялық тапсырма құжаттарын рәсімдеу тәртігі төңірегіндегі дау тудырды.
Азаттық тілшісі Дархан Өмірбектің қатысуымен өткен референдум кезінде журналист ретінде учаскеге келген.. Учаске төрағасы тілшіні шығарғанда, редакцияның тапсырмасында мекеменің мөрі жоқ екенін алға тартқан.. Осы негізде тілші комиссияға «Редакциялық тапсырмада мөр болуы шарт па?» деген сұрақ қойып, қарама-қайшы жауаптар алған.
Астана қаласының аймақтық сайлау комиссиясы Азаттыққа жолдаған ресми жауабында редакциялық тапсырмада мөр болуы қажеттігін растап, өз әрекетінің заңды екенін меңзеді.. Жауапта құжаттарды тексеру барысында №240 учаскелік комиссия журналист ұсынған жолдама белгіленген тіркеу талаптарына сәйкес келмегені, атап айтқанда, қажетті ұйым деректемелерінің — мөрдің жоқ екені көрсетілгені айтылған.
Ал мәдениет және ақпарат министрлігі мен әділет министрлігі бұл ұстаныммен келіспейтін бағытта жауап берді.. Олар редакциялық тапсырмада міндетті түрде мөр басу талабы заңнамалық тұрғыдан бекітілмегенін алға тартты.. Мәдениет және ақпарат министрлігінің жауабында «Қазақстан Республикасының заңнамасында журналистің редакциялық тапсырмасына міндетті түрде мөр басу талап етілмеген» деген мазмұн ұсынылып, «Масс-медиа туралы» Заңның 26-бабы журналистің ақпарат сұратуға, алуға және таратуға, сондай-ақ материал жинау мен өңдеу арқылы оның дұрыстығын тексеруге құқығы бар екенін еске салады.. Сонымен бірге ішкі қағидаларда өзгеше талап көзделмесе, редакциялық тапсырманы ресімдеуге қойылатын міндетті талаптардың (оның ішінде мөр басу талабының) бұқаралық ақпарат құралдарына заң арқылы таңылмайтыны айтылды.
Әділет министрлігінің жауабы да негізінен осы логиканы қайталап, мәселенің мәні редакциялық тапсырманың мөрмен рәсімделуінен гөрі, заңда журналист құжаты үшін мөр талаптарының міндетті болуы-болмауына саяды.. Яғни бір тарап мөрді учаскеге қатысудың шарты ретінде қарастырса, екінші тарап оның заңмен бекітілген міндет емес екенін алға тартады.. Нәтижесінде бір оқиға бойынша екі түрлі құқықтық бағам қалыптасты.
Бұл жағдайдың қоғамдық салдары бар: референдум сияқты саяси маңызы жоғары шарада журналистің ақпарат жинау және тарату құқығы практикалық түрде қалай іске асатыны маңызды.. Учаскеде ақпарат алуға кедергі келтіру тәуекелі қоғамда күдік тудыруы мүмкін, ал күдік көбейген сайын сайлау процесінің ашықтығына деген сенім салқындайды.. Бірнеше қадамның арасындағы «формальды» деп көрінетін мөр мәселесі нақты бір журналистің учаскеден шығуына әкеп соғуы — бұл нормалардың бірізді түсіндірілмей жатқанын көрсететін белгі.
Биыл 15 наурызда Қазақстанда жаңа Конституция қабылдау бойынша республикалық референдум өтті.. Ресми мәлімет бойынша, дауыс беруге құқығы бар сайлаушылардың 73,12% немесе 9 127 192 адам бюллетень алды.. Жаңа Конституция жобасын 7 954 667 азамат (87,15%) қолдаса, 898 099 адам (12,85%) қарсы болды.. 146 558 бюллетень жарамсыз деп танылып, 127 868 бюллетень есепке алынбаған.
Тәуелсіз бақылаушылар референдум барысында бірнеше заңбұзушылықтың болғанын атап өтті: басқа біреудің орнына дауыс беру, тәуелсіз бақылаушыларды учаскеден шығару, сондай-ақ журналистердің ақпарат таратуына кедергі келтіру секілді оқиғалар туралы айтылды.. Ал ОСК «заңбұзушылықтар болды, бірақ олардың қорытындыға әсері жоқ» деп мәлімдеді.. Дегенмен, журналистің учаскеден шығарылуы сияқты оқиғалар «әсер етпесе де» қоғам үшін принциптік мәнге ие болуы мүмкін: ашықтыққа қатысты ұсақ қайшылықтардың өзі үлкен пікірталасқа ұласатынын өмір жиі дәлелдеп жүр.
Енді ең өзекті сұрақ — осы тәрізді даулы сәттерді қайталамау үшін рәсімдер қалай нақтыланады.. Егер бір комиссия мөрді міндетті шарт деп санаса, ал заңнамалық түсіндірмеде оның міндетті емес екені айтылса, практикалық келісім мен бірізді нұсқаулықтың жоқтығы айқын көрінеді.. Болашақта мұндай жағдайлардың алдын алу үшін учаскелік комиссиялар үшін ортақ түсіндірудің, ал журналистер үшін құжаттарды рәсімдеудің нақты алгоритмінің қалыптасуы қажет болуы ықтимал.